نصب رله کنترل فاز | طریقه نصب تصویری کنترل فاز + نحوه تنظیم رله کنترل فاز

نصب صحیح رله کنترل فاز به دقت و دانش فنی بالایی نیاز دارد؛ زیرا کوچکترین اشتباهی در سیم‌کشی یا تنظیمات می‌تواند منجر به آسیب به تجهیزات برقی یا خطرات جانی شود. در نصب رله کنترل فاز، مراحلی مانند انتخاب رله مناسب، سیم‌کشی صحیح و انجام تست‌های لازم برای اطمینان از عملکرد صحیح سیستم بسیار مهم است. با توجه به اهمیت این دستگاه، به تمام تکنسین‌ها و مهندسان الکترونیک توصیه می‌کنیم با روش‌های نصب و نکات کلیدی در این مقاله به‌خوبی آشنا شده و آن‌ها را به خاطر بسپارند.

• کنترل فاز چیست؟ معرفی انواع کنترل فاز

ابزار و تجهیزات مورد نیاز جهت بستن کنترل فاز

• سیم و کابل
• ریل
• فیش
• دریل
• لیبل
• آچار
• شینه
• چسب برق
• سرسیم و وایرشو
• تستر
• فازمتر
• دم‌باریک
• انبردست
• سیم‌چین
• پایه ریل
• ریل DIN
• نوار عایق
• مولتی‌متر
• چراغ قوه
• ترمینال اتصال
• بست کمربندی
• سیم‌لخت‌کن
• آچار فرانسه
• کاتر و ابزار برش
• پیچ‌گوشتی
• شینه ارت یا نول
• چسب حرارتی
• سرسیم حرارتی
• آچار یک‌سر یا دو‌سر
• پیچ و رول‌پلاک

انواع نصب رله کنترل فاز

کنترل فازها، تجهیزات مهم مورد استفاده از تابلو برق هستند که در کنار یک یا چندین کنتاکتور قرار می‌گیرند. در برخی از مدارها، نصب کنترل فاز نیاز به کنتاکتور ندارد. همچنین آموزش نصب کنترل فاز مختص به یک مدار نیست و در مدارهای تکفاز و سه فاز کاربرد دارد. در این مقاله صفرتاصد انواع نصب کنترل فاز که عبارتند از؛ نحوه اتصال رله کنترل فاز به تابلو برق، نحوه بستن کنترل فاز بدون کنتاکتور، نحوه بستن کنترل فاز با کنتاکتور، نصب کنترل فاز با چند کنتاکتور، نصب کنترل فاز سه‌فاز و نصب کنترل فاز تک‌فاز را آموزش داده‌ایم.

انواع کنترل فاز

مشاهده همه

• 
  رله کنترل فاز کتابی 3 فاز میکرومکس مدل KTB-P101
  950,000 تومان
• 
  رله کنترل فاز تک فاز محافظ بوبین کنتاکتور میکرومکس مدل SPC-103
  970,000 تومان
• 
  رله کنترل فاز تله دو پتانس میکرومکس مدل TELE-101MAX
  1,140,000 تومان
• 
  رله کنترل فاز میکرومکس مدل 3000P MAX
  1,140,000 تومان

نحوه اتصال رله کنترل فاز به تابلو برق

رله‌های کنترل فاز معمولا بر روی تابلو برق نصب می‌شوند. شکل زیر، نقشه کنترل فاز بر روی تابلو اصلی را نشان می‌دهد:

نحوه بستن کنترل فاز با کنتاکتور تابلو برق دارای مراحل زیر است:

1. آماده‌سازی تجهیزات: قبل از شروع کار، مطمئن شوید که رله کنترل فاز و سایر تجهیزات مورد‌نیاز (مانند کلید مینیاتوری، کنتاکتور، رله اضافه بار، کلید فشار شستی و انواع فیوز مورد نیاز) را در‌اختیار دارید.
2. اتصال ورودی‌ها: مانند شکل بالا، ورودی‌های رله (L1، L2 و L3) را به فازهای مربوطه در سیستم سه‌فاز متصل کنید. این ورودی‌ها باید به منبع تغذیه سه‌فاز متصل شوند.
3. اتصال خروجی‌ها: خروجی‌های رله را به بار (مانند موتور یا تجهیزات دیگر) متصل کنید. این خروجی‌ها شامل کنتاکت‌های نرمال باز (NO) و نرمال بسته (NC) هستند.
4. تنظیمات رله: پس از اتصال، تنظیمات مربوط به آستانه ولتاژ و تاخیر پاسخ را بر‌اساس نیازهای سیستم خود تغییر دهید. کلید‌های مربوط این تنظیمات معمولا بر روی پنل جلویی رله قرار می‌گیرند.
5. تست عملکرد: پس از اتمام نصب و تنظیمات، سیستم را روشن کرده و عملکرد رله را تست کنید.
6. نظارت و نگهداری: پس از نصب، باید عملکرد رله را به‌طور منظم نظارت کرده و در‌صورت نیاز، نگهداری‌های لازم را انجام دهید تا از سالم‌بودن آن مطمئن شوید.

نحوه بستن کنترل فاز بدون کنتاکتور

نصب کنترل فاز بدون کنتاکتور نسبت به نصب با کنتاکتور دارای مزایایی نظیر نصب آسان‌تر و سریع‌تر، ابعاد و وزن کمتر، هزینه‌های کمتر، عدم نیاز به سیم‌کشی پیچیده‌تر و عملکرد سریع‌تر است. نحوه بستن کنترل فاز بدون کنتاکتور به شرح زیر است:

• قطع برق: قبل از هر چیزی، جریان برق را قطع کنید تا دچار برق‌گرفتگی نشوید.
• شناسایی سیم‌های ورودی و خروجی موتور: در این مرحله، باید سیم‌های ورودی و خروجی موتور را شناسایی کنید:

سیم‌های ورودی: این سیم‌ها برق را به موتور منتقل می‌کنند و با رنگ قهوه‌ای (فاز) و آبی (نول) مشخص می‌شوند.

سیم‌های خروجی: این سیم‌ها برق را از موتور خارج می‌کنند و با رنگ قهوه‌ای (فاز) و آبی (نول) مشخص می‌شوند.

• اتصال سیم‌های ورودی به رله کنترل فاز: حالا باید سیم‌های ورودی برق را به ترمینال‌های ورودی رله کنترل فاز وصل کنید. ترمینال‌های ورودی بر روی رله با حروف کوچک L (فاز) و N (نول) مشخص شده‌اند. شما باید سیم فاز را به ترمینال L و سیم نول را به ترمینال N وصل کرده و پیچ‌های ترمینال‌ها را با یک پیچ‌گوشتی سفت کنید.
• اتصال سیم‌های خروجی رله به موتور: سیم‌های خروجی رله کنترل فاز را به ترمینال‌های خروجی موتور وصل کنید. ترمینال‌های خروجی با علامت‌های U1، U2، U3 (برای موتورهای سه‌فاز) یا L1، L2 (برای موتورهای تک‌فاز) مشخص شده‌اند.

سیم فاز را به ترمینال U1 یا L1 و سیم نول را به ترمینال U2 یا L2 وصل کنید. در سیستم‌های سه‌فاز، سیم U3 خروجی به ترمینال U3 موتور وصل می‌شود. سپس، پیچ‌ها را سفت کنید.

• عایق‌بندی اتصالات: پس از اتصال سیم‌ها، تمام اتصالات را با نوار چسب برق بپوشانید. این کار برای جلوگیری از اتصال کوتاه و برق‌گرفتگی انجام می‌شود.
• وصل‌‌کردن برق: پس از اتمام مراحل بالا، جریان برق را وصل کنید.
• تست عملکرد رله کنترل فاز: پس از وصل‌‌کردن جریان برق، عملکرد رله کنترل فاز را با یک ولت‌متر تست کنید. در‌صورتی که خروجی رله برابر با ولتاژ نامی موتور باشد، به این معنی است که همه‌چیز به‌خوبی انجام شده‌ است.

نحوه بستن کنترل فاز با کنتاکتور

در‌صورتی که کنترل فاز را بدون کنتاکتور نصب کنید، باید احتمال کوتاه‌تر‌شدن عمر تجهیزات، احتمال بروز خطای بیشتر و عدم امکان اضافه‌‌کردن توابع دیگر مانند تایمر، رله و.. را نیز قبول کنید. در عوض، بستن کنترل فاز با کنتاکتور مزایایی مانند قابلیت اطمینان بالاتر، طولانی‌تر‌شدن عمر تجهیزات و امکان اضافه‌‌کردن توابع را به‌همراه دارد. نحوه بستن کنترل فاز با کنتاکتور به شرح زیر است:

1. قطع برق سه‌فاز: قبل از هر اقدامی، حتما برق سه‌فاز را قطع کنید. برای انجام این کار به تابلو برق اصلی مراجعه کرده و کلید مربوط به مدار موتور را خاموش کنید.
2. شناسایی و جداسازی سیم‌ها: با توجه به مقدار ولتاژ مدار، رنگ سیم‌ها ممکن است متفاوت باشد. در بسیاری از مدارهای AC، سیم‌ها به رنگ‌های سیاه، قرمز و آبی هستند. سه سیم برق را با استفاده از پیچ‌گوشتی یا آچار سوکتی از هم جدا کنید. این سیم‌ها به بار سه‌فاز تغذیه می‌شوند. در ادامه، سیم‌های برق مشکی، قرمز و آبی را به ترتیب به ترمینال‌های L2 ،L1 و L3 در کنتاکتور وصل کنید. با انجام این کار، منبع تغذیه به ورودی خط کنتاکتور متصل می‌شود.
3. اتصال سیم‌های خروجی: در این مرحله، سیم‌های مشخص‌شده‌ را به پایانه یا ترمینال‌های مشخص‌شده وصل کنید. این ترمینال‌ها معمولا به بار (مانند موتور) متصل می‌شوند. سپس، مطمئن شوید که اتصالات محکم و ایمن هستند.
4. اتصال مدار کنترل: مدار کنترل را به‌ بخش‌های مثبت و منفی وصل کنید. این مدار شامل کلیدها و سایر تجهیزات کنترلی است. در اینجا باید بررسی کنید که تمام اتصالات به‌درستی انجام شده باشند و هیچ سیمی شل نباشد.
5. تست عملکرد: یکبار مدار را خاموش و روشن کنید تا از عملکرد صحیح رله و کنتاکتور مطمئن شوید.
6. عایق‌بندی اتصالات: پس از اتمام مراحل نصب، تمام اتصالات را با چسب برق بپوشانید تا از اتصال کوتاه و برق‌گرفتگی در امان بمانید.
7. وصل‌‌کردن برق: پس از اتمام مراحل نصب و عایق‌بندی، می‌توانید برق را وصل کنید. برای انجام این کار، کلید مربوط به مدار موتور در تابلو برق اصلی را روشن کنید.

نصب کنترل فاز با چند کنتاکتور

زمانی‌که بارهای سه فاز سنگین در مدار وجود دارد و باید از وصل ناگهانی برق پس از قطعی پیشگیری شود؛ کنترل فاز را به همراه چند کنتاکتور در مدار نصب می‌کنند. در نظر داشته باشید در تابلویی که چندین کنتاکتور وجود دارد؛ تجهیزاتی مثل کلید حرارتی، بیمتال و کنترل بار را برای هر الکتروموتور به صورت مجزا در نظر بگیرید. مدار نصب کنترل فاز با چند کنتاکتور به شرح زیر است:

نکته: در برخی از مدارها دیده می‌شود که تکنسین‌های برق، سیم 18 کنترل فاز را به خانه 95 وصل می‌کنند. سپس آن را از 96 خارج کرده و مستقیم به 95 دستگاه بعدی می‌رسانند. این حالت سیم‌بندی درست است اما یک مشکل اساسی دارد! درصورتی‌که در یکی از الکتروموتورها مشکلی ایجاد شود، شاهد قطع شدن کل مدار فرمان خواهیم بود. اما در حالت سیم‌بندی که در تصویر مشاهده می‌کنید، این مشکل وجود ندارد و تنها مدار مشکل‌دار قطع می‌شود.

نصب کنترل فاز سه‌فاز

شکل زیر، نمونه‌ای از نحوه بستن کنترل فاز سه‌فاز با کنتاکتور را نشان می‌دهد:

نصب کنترل فاز تک‌فاز

شکل زیر، نمایی از نصب کنترل فاز تک‌فاز به یک کنتاکتور را نشان می‌دهد:

همانطور که در نقشه کنترل فاز تک‌فاز مشاهده می‌کنید، نحوه نصب آن ساده‌تر از کنترل فاز سه‌فاز است و با سرعت بیشتری نیز انجام می‌شود. به همین دلیل، این نوع کنترل فاز معمولا برای مصارف خانگی و تجاری ساده مورد‌استفاده قرار می‌گیرد.

نحوه تنظیم رله کنترل فاز

بعد از نصب کردن رله کنترل فاز و اتصال صحیح آن به مدار فرمان، باید پارامترهای اصلی آن را طبق نیاز تجهیزات و مشخصات سیستم تنظیم کنید تا برای سیستم الکتریکی مشکی ایجاد نشود. نکاتی که باید برای تنظیم رله در نظر بگیرید:

1. در بعضی از رله‌ها، فقط در پنج دقیقه اولی که رله به تغذیه وصل می‌شود، به منو تنظیمات دسترسی دارید. یعنی برای تنظیم مجدد، باید یک بار تغذیه رله را قطع و وصل کنید.
2. پیش از تنظیم رله، حتما ولتاژ و جریان سیستم را بررسی کنید. سپس و تنظیمات آن را بر اساس استانداردها و مشخصات تجهیزات انجام دهید.
3. اگر شناختی در رابطه با عملکرد رله‌ها ندارید، تنظیمات رله‌ها را به یک برقکار متخصص بسپارید.

جهت تنظیم کردن رله تک فاز باید مواردی مانند زمان وصل (On Delay)، زمان قطع (Off Delay)، حد ولتاژ بالا و پایین و درصد عدم تقارن ولتاژ (Asym%) را تنظیم کنید. معمولا برای تنظیم کردن پارامترها باید از پیچ‌ها یا دکمه‌هایی روی دستگاه وجود دارد، کمک بگیرید.

۱- مرحله اول: تنظیم زمان وصل (On Delay)

این پارامتر، فاصله زمانی بین وصل شدن سه فاز به رله و تحریک کنتاکت‌های فرمان را تعیین می‌کند. در واقع برای جلوگیری از اتصال ناگهانی کنتاکت‌ها و ایجاد پایداری در سیستم باید زمان وصل را تنظیم کنید.

۲- مرحله دوم: تنظیم زمان قطع (Off Delay)

منظور از زمان قطع، بازه زمانی بین بروز خطا در شبکه (مانند افت یا افزایش ناگهانی ولتاژ) و قطع مدار توسط رله است. هدف از تنظیم این پارامتر، جلوگیری از قطع شدن ناگهانی برق در مدار و محافظت از تجهیزات است.

۳- مرحله سوم: تنظیم حد ولتاژ بالا (Umax)

پارامتر Umax حداکثر ولتاژ مجاز برای سیستم را مشخص می‌کند. یعنی اگر ولتاژ از مقدار مشخص شده بیشتر شود، رله مدار را قطع می‌کند.

۴- تنظیم حد ولتاژ پایین (Umin)

پارامتر Umin حداقل ولتاژ قابل قبول برای سیستم را مشخص می‌کند. یعنی اگر ولتاژ از مقدار تعیین شده، پایین‌تر بیاید، مدار توسط رله قطع می‌شود. 

۵- تنظیم عدم تقارن ولتاژ (Asym%)

این نوع شاخص، درصد اختلاف بین فازها را مشخص می‌کند تا در صورت عدم تعادل فازها، تجهیزات آسیب نبینند.

نحوه نصب رله کنترل بار به همراه کنترل فاز

برای نصب رله کنترل بار به همراه کنترل فاز ابتدا جدول زیر را با دقت بررسی کنید. چون اجزای کنترل بار را به همراه تنظیمات دستگاه و عملکرد چراغ‌های نشانگر بررسی کردیم.

پس از بررسی جدول بالا طبق دو مرحله زیر پیش بروید.

مرحله اول: بستن مدار قدرت (Power Circuit)

1. ابتدا سه سیم فاز R، S ،T را از ورودی شبکه برق بگیرید.
2. در مسیر آن‌ها یک فیوز سه‌فاز قرار دهید زیرا مدار باید در برابر اتصال کوتاه محافظت شود.
3. پس از آن، خروجی فیوزها را به ترمینال‌های ۱، ۳ و ۵ کنتاکتور وصل کنید.
4. سپس از ترمینال‌های ۲، ۴ و ۶ کنتاکتور، سه سیم بگیرید و هر کدام از آن‌ها را از داخل سه حلقه (CT) کنترل بار عبور دهید.
5. در مرحله بعد، خروجی سیم‌های کنترل بار را مستقیم به ترمینال‌های موتور سه‌فاز متصل کنید.

مرحله دوم: بستن مدار قدرت (Power Circuit)

1. مطابق تصویر یک سیم فاز (سیم سبز رنگ)، به وسیله فیوز فرمان عبور می‌دهیم.
2. قسمت خروجی فیوز را به پایه‌ی ۱۳ کلید فرمان وصل کنید.
3. از پایه‌ی ۱۴ کلید فرمان یک سیم بکشید و آن را به پایه‌ی ۱۵ کنترل فاز وصل کنید.
4. از پایه‌ی ۱۸ کنترل فاز یک سیم بکشید و آن را به پایه‌ی ۱۵ و A1  کنترل بار متصل نمایید.
5. در پایان این مرحله مانند تصویر، پایه‌ی A2 کنترل بار را به نول مدار وصل کنید.

تفاوت سیم بندی کنترل بار با کنترل فاز

تفاوت اصلی بین کنترل فاز و کنترل بار، شیوه کنترل و حفاظت آن‌ها در مدارهای فرمان برق صنعتی است. در واقع کنترل فاز یک ماژول حفاظتی بالادستی است و حفاظت کل شبکه را کنترل می‌کند. در نتیجه نصب یک ماژول برای حفاظت کل سیستم کافی است. ولی کنترل بار،  یک ماژول حفاظتی پایین‌دستی است و بیشتر برای موتورهای الکتریکی و بخش‌های پایین‌دستی مدار فرمان کاربرد دارد.

در رابطه با نوع سیم‌بندی کنترل فاز باید به موارد زیر اشاره کرد:

•  این مدل سیم‌کشی بیشتر مخصوص مدار فرمان و کنترل است.
•  جریان بار به‌طور مستقیم از آن عبور نمی‌کند.
• سیم‌ها برای انتقال سیگنال‌های کنترلی با جریان کم طراحی شده‌اند.
• کنترل جریان اصلی با استفاده از رله‌ها، کنتاکتورها یا المان‌های نیمه‌هادی مانند ترایاک انجام می‌شود.

درباره ویژگی‌های نوع سیم‌بندی کنترل بار نیز باید به موارد زیر اشاره کرد:

• این نوع سیم‌کشی معمولا برای مسیر جریان اصلی برق طراحی شده است.
• سیم‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که توانایی تحمل جریان بالای بار را داشته باشند.
• حفاظت این مدار معمولاً با استفاده از فیوزها یا مدارشکن‌ها انجام می‌شود.

استفاده از کنترل فاز در برق ساختمان لازم است؟

کنترل فاز در برق صنعتی موجب می‌شود تا با حذف یا نوسان شدید هر یک از فازها (تغییر سطح ولتاژ کمتر از ۳۰۰ ولت یا بیشتر از ۴۴۰ ولت) مدار قطع شود. اما تحت هیچ شرایطی استفاده از این تجهیز در برق ساختمان توصیه نمی‌شود.

در واقع عیب نصب کنترل فاز در کنتور سه فاز خانگی این است که کنترل فاز نمی‌تواند تغییر ناگهانی ولتاژ ۲۲۰ ولت تا ۲۸۰ در برق تکفاز خانگی را تشخیص دهد و تنها برای شناسایی تغییر سطح ولتاژ برق سه فاز طراحی شده است.