نحوه فعالسازی حالت سرمایش و گرمایش پنکه سقفی

پنکه سقفی یکی از قدیمی‌ترین، ساده‌ترین و در عین حال کاربردی‌ترین وسایل سرمایشی است. البته اغلب مردم نمی‌دانند پنکه‌های سقفی حالت گرمایش هم دارند. با اطلاع از نحوه تبدیل حالت پنکه سقفی چهار فصل از سرمایش به گرمایش؛ بهتر می‌توانید هوای سرد محیط را به صورت یکنواخت گرم کنید. بدون شک شما نیز در همین لحظه به این موضوع فکر می‌کنید که پنکه دو حالته یک وسیله منحصر به فرد است و همه پنکه‌های سقفی قابلیت تبدیل حالت از سرمایش به گرمایش ندارند. در حالی که این تصور اشتباه است و حتی ساده‌ترین و قدیمی‌ترین پنکه‌های سقفی، قابلیت گرم کردن هوا در زمستان را دارند. برای فعال‌سازی حالت گرمایش پنکه چهار فصل باید با روش‌های انجام این کار آشنا باشید. در ادامه مطلب به بررسی جزئیات بیشتری از نحوه فعال‌سازی حالت گرمایش پنکه سقفی چهار فصل می‌پردازیم.

عملکرد پنکه سقفی در حالت سرمایش چگونه است؟

پنکه‌های سقفی دارای فن محوری هستند، به همین علت قابلیت تغییر جهت حرکت و چرخش دارند. برای اطلاع از نحوه ایجاد گرما و سرما توسط پنکه دو حالته یا همان سقفی باید با یک قانون مهم فیزیک آشنا باشید. بر اساس قوانین فیزیک؛ سیال، گاز و مایع با چگالی کمتر، بالاتر از ماده‌ای با چگالی بیشتر قرار می‌گیرد. هوای گرم نیز چگالی کمتری نسبت به هوای سرد دارد و بالاتر از آن و زیر سقف قرار خواهد گرفت.

پره‌های انواع پنکه سقفی چهار فصل در حالت عادی بر خلاف جهت حرکت عقربه‌های ساعت می‌چرخند. به این ترتیب هوای گرم را از بالا به سمت پایین منتقل خواهند کرد. در این حالت چون سیستم گرمایشی در محیط روشن نیست تا هوای گرم جدید تولید شود و از طرفی تمام هوای گرم موجود در زیر سقف در محیط پخش شده است؛ افراد حاضر در زیر پنکه سقفی هوای سرد را احساس خواهند کرد.

عملکرد پنکه سقفی در حالت گرمایش چگونه است؟

همانطور که گفتیم با استفاده از پنکه سقفی دو حالته که همان پنکه‌های معمولی هستند؛ می‌توانید به افزایش گرمای محیط کمک کنید. برای انجام این کار باید جهت حرکت پنکه سقفی چهار فصل را تغییر دهید. البته برای برخورداری از حالت گرمایش پنکه سقفی باید یکی از وسایل گرمایشی مثل بخاری برقی، شومینه برقی یا پنکه حرارتی هم در محیط روشن باشد، زیرا هوای گرم باید به صورت پیوسته تولید شود. در غیر این صورت هوای گرم موجود در زیر سقف پس از گذشت مدت زمانی کوتاه به طور کامل در محیط پخش شده و افراد حاضر در زیر پنکه سقفی هوای سرد را احساس خواهند کرد.

چنانچه پره‌های پنکه دو حالته در جهت حرکت عقربه‌های ساعت بچرخند؛ هوای سرد را از پایین به سمت بالا منتقل می‌کند. در قسمت قبلی همین مطلب اشاره کردیم که بر طبق قوانین فیزیک؛ هوای گرم با چگالی کمتر بالاتر از هوای سرد با چگالی بیشتر قرار می‌گیرد. با انتقال هوای سرد از پایین به سمت بالا؛ مولکول‌های هوای سرد با هوای گرم موجود در زیر سقف برخورد کرده و آن‌ها را به سمت پایین منتقل می‌کنند. به این ترتیب تمام هوای گرم موجود در زیر سقف در قسمت‌های مختلف محیط پخش خواهد شد. سپس با تولید هوای گرم توسط تجهیزات گرمایشی؛ مجددا هوای گرم در زیر سقف تجمع پیدا می‌کند. این چرخه تا زمانی که وسیله گرمایشی مانند بخاری، شوفاژ یا پکیج و همچنین پنکه چهار فصل سقفی روشن باشند، ادامه پیدا خواهد کرد.

تشخیص وضعیت سرمایش یا گرمایش پنکه سقفی

یکی از مهم‌ترین سوالاتی که در مورد پنکه دو حالته سقفی مطرح می‌شود؛ این است که چگونه می‌توان فعال بودن حالت سرمایش یا گرمایش پنکه سقفی را تشخیص داد؟ تشخیص فعال بودن حالت سرمایش یا گرمایش پنکه‌های سقفی با چند روش مختلف که در ادامه مطلب به آن‌ها اشاره می‌کنیم امکان‌پذیر است:

• فعال بودن حالت سرمایش یا گرمایش کنترل پنکه‌های سقفی ریموت دار را با کنترل آن‌ها چک کنید.
• وضعیت کلید تبدیل نصب شده برای پنکه دو حالته را بررسی کنید.
• در زیر پنکه سقفی قرار گرفته و جهت چرخش پره‌ها را نگاه کنید.
• چنانچه پره‌ها در خلاف حرکت عقربه‌های ساعت بچرخند؛ حالت سرمایش پنکه روشن است.

آیا می‌دانید با فعال کردن حالت گرمایش پنکه دو حالته در فصل‌های سرد سال در مصرف انرژی صرفه جویی خواهید کرد؟ با انجام این کار هوای گرم به صورت یکنواخت در محیط پخش شده و به افزایش درجه وسایل گرمایشی نیاز ندارید. در این شرایط حضور در محیط نیز مساعد بوده و احساس سرما بر شما غلبه نمی‌کند.

چگونه پنکه سقفی را از حالت سرمایش به گرمایش تبدیل کنیم؟

همانطور که گفتیم اغلب مردم از قابلیت تبدیل حالت سرمایش به گرمایش پنکه سقفی مطلع نیستند. خوشبختانه تمام پنکه‌های سقفی قابلیت تبدیل حالت از سرمایش به گرمایش را دارند. البته این تغییر حالت در انواع پنکه دو حالته متفاوت است. به طور کلی تغییر حالت پنکه چهار فصل از سرمایش به گرمایش به یکی از روش‌های زیر انجام می‌شود:

1. با استفاده از ریموت کنترل
2. تغییر جهت چرخش پره‌های پنکه با کلید تبدیل دو مسیره
3. تغییر سیم‌کشی و نحوه اتصالات پنکه سقفی

پنکه‌های قدیمی کنترل ندارند، از طرفی بسیاری از آن‌ها مجهز به کلید تبدیل دو مسیره هم نیستند. بنابراین برای تغییر حالت این پنکه‌ها از سرمایش به گرمایش باید سیم‌کشی آن‌ها را تغییر دهید. تغییر جهت چرخش پره در پنکه‌های امروزی بسیار آسان‌تر انجام می‌شود. البته برای فعال‌سازی حالت‌های سرمایش و گرمایش پنکه؛ ابتدا باید این وسیله را به درستی نصب کنید. استفاده از روش‌های اصولی برای نصب پنکه سقفی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.

1- تغییر جهت چرخش پره‌های پنکه سقفی با ریموت کنترل

اگر پنکه سقفی شما ریموت‌دار است و از راه دور می‌توانید آن را کنترل کنید، بسیار خوش شانس هستید! زیرا بدون هیچ چالشی می‌توانید با استفاده از ریموت پنکه سقفی کنترل دار آن را از حالت گرمایش به سرمایش تبدیل کنید. کافی است دکمه تغییر جهت پره‌ها را انتخاب کنید تا بتوانید پنکه سقفی را در زمستان روشن کنید.

2- چگونگی عملکرد کلید تبدیل دو مسیره و نحوه نصب آن

کلید تبدیل دو مسیره یک تجهیز نسبتا ساده، ولی کاربردی است. در قسمت پشت کلیدهای تغییر فصل؛ ۶ عدد فیش وجود دارند که دو به دو روبروی یکدیگر قرار می‌گیرند. جفت فیش وسط؛ فیش‌های مشترک بوده و دو جفت فیش بالایی و پایینی هم فیش‌های غیر مشترک هستند. برای آشنایی با نحوه کار کردن کلید تبدیل دو مسیره به تصویر زیر دقت کنید:

در تصویر بالا دو حالت متفاوت برای اتصال فیش‌های کلید تغییر فصل نشان داده شده است. در ادامه مطلب جزئیات تغییر حالت فیش‌های کلید تبدیل فصل را توضیح خواهیم داد:

• زمانی که کلید را به سمت بالا قرار می‌دهید؛ فیش‌های غیر مشترک وسطی (C و D) با جفت فیش پایینی (E و F) ارتباط برقرار می‌کنند.
• در صورتی که کلید را به سمت پایین قرار دهید؛ جفت فیش مشترک وسط با فیش‌های غیر مشترک بالایی (A و B) ارتباط پیدا خواهند کرد.

به این ترتیب با پایین قرار گرفتن کلید؛ یک حالت فعال شده و با بالا قرار گرفتن آن هم حالت دوم فعال خواهد شد. برای مشخص کردن جهت چرخش پره‌ها در هر یک از حالت‌های نامبرده؛ نقشه‌های سیم‌کشی متفاوتی وجود دارند. چنانچه پنکه سقفی شما دارای کلید تبدیل مسیر است؛ با امتحان کردن حالت‌های مختلف کلید می‌توانید از جهت چرخش پره‌ها مطلع شوید.

شرح عملکرد کلید تغییر فصل در پنکه‌های سقفی با موتور آسنکرون

در موتورهای آسنکرون با تغییر وضعیت کلید تبدیل دو مسیره؛ اتصال پایه‌های خازن با موتور جابه‌جا خواهد شد. در واقع در هر یک از دو وضعیت کلید تبدیل دو مسیره؛ پایه‌های خازن یک نوع اتصال خاص دارند. برای مثال چنانچه خازن دارای دو پایه A و B باشد در حالت اول کلید تبدیل دو مسیره؛ پایه A خازن به سیم نول و پایه B به سیم فاز متصل می‌شود. در حالت دوم کلید تبدیل دو مسیره نیز پایه A به فاز و پایه B به نول وصل خواهد شد. برای نصب کلید تبدیل دو مسیره در پنکه‌های با موتور آسنکرون چند نقشه سیم‌کشی وجود دارند. در ادامه مطلب دو مورد از این نقشه‌ها را به صورت مجرا بررسی می‌کنیم:

1- نقشه یک

در این نقشه سیم‌کشی؛ سیم‌های اتصال خازن به موتور پنکه (آبی و نارنجی) به جفت فیش مشترک کلید تبدیل دو مسیره متصل می‌شوند. دو سیم زرشکی و بنفش رنگ هم که مربوط به پایه‌های خازن هستند؛ به صورت ضربدری به فیش‌های غیر مشترک کلید تبدیل دو مسیره متصل خواهند شد. بر اساس اتصال‌های انجام شده چنانچه کلید تغییر فصل پایین قرار بگیرد؛ فیش ۳ به ۱ و ۴ به ۲ متصل می‌شوند. بنابراین سیم نارنجی با بنفش و سیم زرشکی با آبی اتصال پیدا می‌کند. از طرفی چنانچه کلید تبدیل دو مسیره را بالا بزنیم؛ فیش ۳ به ۵ و ۴ به ۶ متصل می‌شود. در این شرایط سیم آبی با بنفش و سیم زرشکی با نارنجی اتصال پیدا خواهند کرد. به این ترتیب در هر یک از حالت‌های کلید تبدیل دو مسیره؛ جهت حرکت پره‌ها تغییر کرده و مخالف جهت چرخش حالت دیگر می‌شود.

2- نقشه دو

در نقشه دوم سیم‌کشی کلید تبدیل دو مسیره برای موتور آسنکرون؛ سیم‌های الکتروموتور پنکه به فیش‌های غیر مشترک متصل می‌شوند. بنابراین پایه‌های خازن به فیش‌های مشترک (جفت فیش میانی) متصل خواهند شد. با استفاده از این نقشه سیم‌کشی هم می‌توانید کلید تغییر فصل را برای موتورهای آسنکرون نصب کنید. 

شرح عملکرد کلید تبدیل دو مسیره در پنکه‌های DC

نکته مهمی که در مورد موتورهای DC پنکه سقفی وجود دارد؛ این است که تغییر دو قطب مثبت و منفی منبع تغذیه‌ای که به الکتروموتور متصل شده است باعث تغییر جهت چرخش پره‌های پنکه خواهد شد. بر همین اساس در یکی از حالت‌های کلید تبدیل دو مسیره؛ سیم A الکتروموتور به قطب مثبت و سیم B به قطب منفی متصل می‌شود. در وضعیت دوم کلید تبدیل دو مسیره هم سیم A الکتروموتور به قطب منفی و سیم B به قطب مثبت متصل خواهند شد. برای نصب کلید تغییر فصل در پنکه‌های با موتور DC هم نقشه‌های سیم‌کشی مختلفی وجود دارند. در ادامه مطلب به بررسی دو نقشه سیم‌کشی کلید تبدیل دو مسیره در موتور DC می‌پردازیم:

1- نقشه یک

در این نقشه سیم‌کشی کلید تبدیل دو مسیره؛ سیم‌های الکتروموتور به صورت ضربدری به فیش‌های غیر مشترک متصل می‌شوند. سیم‌های مدار کنترل سرعت چرخش فن هم با فیش‌های مشترک میانی اتصال پیدا خواهند کرد. چنانچه کلید تغییر وصل را پایین بزنیم؛ فیش‌های ۲ با ۴ و ۱ با ۳ تماس پیدا می‌کنند. بنابراین سیم مثبت بنفش به قرمز و سیم منفی سبز به آبی متصل خواهند شد. بالا زدن کلید تبدیل دو مسیره هم باعث تغییر وضعیت اتصال سیم‌ها به فیش‌های کلید تغییر فصل می‌شود. در این وضعیت فیش‌های ۳ با ۵ و ۴ با ۶ اتصال پیدا می‌کند. درنتیجه سیم مثبت بنفش به آبی و سیم منفی سبز به قرمز متصل می‌شود. در هر یک از این وضعیت‌ها؛ جهت چرخش پره‌های پنکه سقفی بر خلاف حالت دیگر است.

2- نقشه دو

در دومین نقشه از سیم‌کشی کلید تبدیل دو مسیره برای موتورهای DC؛ سیم‌های خروجی از مدار کنترل کنترل سرعت چرخش پنکه دو حالته به صورت ضربدری به فیش‌های غیر مشترک کلید تغییر فصل متصل می‌شوند. بنابراین سیم‌های الکتروموتور نیز با فیش‌های مشترک کلید تبدیل دو مسیره اتصال پیدا خواهند کرد.

اگر پنکه سقفی کلید تغییر فصل نداشت چکار کنیم؟

بسیاری از پنکه‌های سقفی امروزی یا کنترل دارند یا اینکه برای آن‌ها کلید تبدیل دو مسیره نصب شده است. با این حال چنانچه پنکه سقفی مورد نظر شما هیچ یک از تجهیزات نامبرده را ندارد باید نقشه اتصال سیم‌های آن را تغییر دهید. البته بهتر است تغییر حالت اتصال سیم‌ها فقط یک بار انجام شود و در همان موقعیت یک کلید تبدیل دو مسیره برای پنکه نصب کنید. با مراجعه به فروشگاه‌های معتبر یک کلید تبدیل دو مسیره که با نام‌های کلید تغییر فصل، تبدیل فصل یا حتی کلید هود هم شناخته می‌شود، خریداری کنید.

چنانچه تجربه و مهارت کافی در نصب چنین کلیدهایی ندارید؛ بهتر است از تکنسین‌های این حوزه کمک بگیرید. برای نصب کلید تبدیل فصل باید پنکه را خاموش کرده، در ارتفاع مناسب قرار بگیرید، اتصال فعلی سیم‌ها را قطع کرده و با در نظر گرفتن یک نقشه سیم‌کشی مناسب؛ کلید تبدیل دو مسیره را نصب کنید. پس از آن با تغییر حالت این کلید می‌توانید به آسانی جهت چرخش پره پنکه سقفی دو حالته را معکوس کنید.

3- نحوه تغییر سیم کشی برای تبدیل پنکه سقفی از حالت سرمایشی به گرمایشی

چنانچه پنکه سقفی دو حالته، ریموت یا کلید تبدیل دو مسیره ندارد قصد نصب کلید تبدیل دو منظوره برای پنکه چهار فصل ندارید؛ باید سیم‌کشی آن را تغییر دهید. در این شرایط تنها از طریق تغییر وضعیت سیم‌کشی است که می‌توانید حالت سرمایش پنکه را به گرمایش تبدیل کنید. البته انجام مکرر این کار سخت است. بنابراین توصیه می‌کنیم برای پنکه دو حالته کلید تغییر فصل نصب کنید. با این حال برای تغییر وضعیت سیم‌کشی پنکه دو حالته باید اقدامات زیر را انجام دهید:

1. فیوز مینیاتوری کنتور برق را در حالت خاموش قرار داده و از مدار خارج کنید.
2. وسایل لازم مانند فازمتر، پیچ گوشتی، چهار پایه و… را فراهم کنید.
3. در ارتفاع مناسب نسبت به پنکه سقفی قرار بگیرید.
4. محفظه محافظ الکتروموتور پنکه دو حالته را جدا کنید.
5. وضعیت اتصال پایه‌های خازن به سیم‌های فاز و نول را بررسی کنید.
6. اتصال فعلی سیم‌های فاز و نول به پایه‌های خازن را جدا کنید.
7. پایه‌های خازن را برعکس وضعیت قبلی به سیم‌های فاز و نول متصل کنید.
8. در نهایت با بررسی اتصال سیم‌ها، محفظه موتور پنکه را در جای خود قرار دهید.
9. با وصل کردن فیوز و روشن شدن پنکه از تغییر جهت چرخش پنکه چهار فصل اطمینان حاصل کنید.

در صورتی که تجربه کافی برای تغییر وضعیت سیم‌کشی پنکه دو حالته سقفی را ندارید؛ باید از تکنسین‌های فنی کمک بگیرید. با انجام این کار تغییر وضعیت سیم‌کشی به بهترین نحو و بدون ایجاد مشکلات فنی صورت می‌گیرد.

برای تغییر پنکه سقفی از حالت سرمایشی به گرمایشی، این نکات را بخاطر بسپارید:

رعایت نکات ایمنی برای کار با وسایلی که سیم‌کشی برق دارند ضروری است. همانطور که گفتیم برای تغییر حالت پنکه چهار فصل از حالت سرمایش به گرمایش؛ چند روش مختلف وجود دارند. برای انجام هر یک از این روش‌ها باید چند نکته مهم را رعایت کنید. در ادامه مطلب به بررسی مهم‌ترین نکات در تغییر حالت پنکه سقفی از سرمایش به گرمایش اشاره می‌کنیم:

1- چنانچه پنکه سقفی ریموت دار است؛ باید نکات زیر را برای تغییر وضعیت چرخش پره‌ها انجام دهید:

• دفترچه راهنمای پنکه سقفی دو حالته را مطالعه کنید.
• دکمه مربوط به تغییر حالت را از روی کنترل پنکه پیدا کنید.
• کلید را فعال کرده و از تغییر جهت چرخش پنکه اطمینان حاصل کنید.

2_ در صورتیکه پنکه سقفی کنترل دار نیست، اما کلید تغییر فصل دارد؛ باید نکات نامبرده در ادامه مطلب را رعایت کنید:

• ابتدا به جهت چرخش پره‌های پنکه توجه کنید.
• پنکه را خاموش کرده و با استفاده از یک چهارپایه در ارتفاع مناسب نسبت به پنکه دو حالته قرار بگیرید.
• وضعیت کلید تبدیل دو مسیره را تغییر داده و از چهارپایه پایین بیایید.
• پنکه را روشن کرده و از تغییر جهت چرخش پره‌ها اطمینان حاصل کنید.

3- چنانچه قصد نصب کلید تبدیل دو مسیره دارید، نکات زیر را در نظر بگیرید:

• برای نصب کلید تغییر فصل تجهیزات مورد نیاز را فراهم کنید.
• حتما یک کلید تبدیل دو مسیره با کیفیت و مناسب خریداری کنید.
• فیوز کنتور برق را قطع کرده و در ارتفاع مناسب نسبت به پنکه سقفی قرار بگیرید.
• مطابق با یکی از نقشه‌های معرفی شده سیم‌کشی کلید تبدیل دو مسیره را انجام دهید
• برای سیم‌کشی حتما از دستکش ایمنی و تجهیزات سالم استفاده کنید.
• چنانچه در این زمینه تجربه کافی ندارید از تکنسین‌های حرفه‌ای کمک بگیرید.

4_در صورتی که قصد تغییر حالت سرمایش به گرمایش پنکه سقفی را فقط با تغییر وضعیت سیم‌ها دارید؛ باید به نکات زیر توجه کنید:

• برای تغییر وضعیت اتصال سیم‌های فاز و نول به پایه‌های خازن باید پنکه را خاموش و فیوز کنتور را بیرون بزنید.
• سپس در ارتفاع مناسب قرار گرفته و با دستکش ایمنی محفظه موتور پنکه را باز کنید.
• با استفاده از تجهیزات مناسب مانند فازمتر وضعیت اتصال سیم‌ها را تغییر دهید.
• هرگز در حالت روشن بودن فیوز نسبت به تغییر وضعیت سیم‌کشی اقدام نکنید.
• چنانچه برای پنکه سقفی سیم ارت در نظر نگرفته شده است؛ حتما سیم ارت را نیز نصب کنید.
• استفاده از دستکش ایمنی را فراموش نکنید.
• در صورتی که تجربه کافی برای انجام این کار را ندارید از تکنسین‌های فنی کمک بگیرید.

توصیه می‌کنیم به صورت مکرر نسبت به تغییر وضعیت سیم‌کشی پنکه دو حالته اقدام نکنید. بلکه بهتر است یک کلید تغییر فصل برای پنکه دو حالته نصب کنید. انجام این کار ایمنی بیشتری نسبت به تغییر مکرر سیم‌کشی پنکه دارد.