جستجو کنید...
هشتگهای محبوب:
کنتاکتور یکی از تجهیزات کلیدی برای قطع و وصل کردن جریان برق است که از مدار و سیستمهای الکتریکی محافظت میکند. استفاده از تجهیزات حفاظتی نظیر کنتاکتور در تابلو برق از بروز آسیب به اجزای مختلف جلوگیری و ایمنی کل سیستم را نیز تضمین میکند. این تجهیز در مدلها و ظرفیتهای گوناگون تولید میشود و بسته به نوع کاربرد، انتخاب صحیح آن اهمیت بالایی دارد. از این رو شناخت دقیق کنتاکتور، انواع آن و نحوه عملکردشان برای طراحی و اجرای یک تابلو برق ایمن و کارآمد ضروری است.
کنتاکتور (Contactor) یک وسیله الکترومغناطیسی است که وظیفه اصلی آن قطع و وصل جریان برق در یک مدار الکتریکی است. این تجهیز از نظر عملکرد شباهت زیادی به رله دارد، اما تفاوت اصلی آنها در میزان جریان قابل تحمل است. کنتاکتورها برای کنترل جریانهای بالا طراحی شدهاند، در حالی که رلهها بیشتر در مدارهایی با جریان کم به کار میروند. کنتاکتورها در مدلها و انواع مختلفی تولید میشوند تا پاسخگوی نیازهای متنوع در مدارهای خانگی و برق صنعتی باشند. توانایی کنتاکتور در کنترل ولتاژها و جریانهای بالا، آنها را به یکی از تجهیزات کلیدی و محبوب حفاظتی در تابلوهای برق تبدیل کرده است.
کنتاکتور آسانسور وظیفه دارد جریان برق را به موتور و سیستم کنترل آسانسور متصل یا قطع کند. این کنتاکتورها معمولاً باید تحمل جریانهای بالا و عملکرد پیوسته را داشته باشند، زیرا حرکت مداوم آسانسور در طول روز نیازمند قطع و وصل سریع و ایمن برق است. همچنین باید از نظر ایمنی بسیار دقیق و قابل اعتماد باشند تا خطرات احتمالی را کاهش دهند.
در کولرهای گازی، کنتاکتور وظیفه دارد برق کمپرسور و فن خارجی را کنترل کند. با دریافت سیگنال از ترموستات، کنتاکتور باعث میشود تا سیستم سرمایشی در زمان مناسب روشن یا خاموش شود. این کنتاکتورها معمولاً درون یونیت بیرونی کولر گازی قرار دارند و باید در برابر گرما، گردوغبار و رطوبت مقاوم باشند تا عمر مفید دستگاه حفظ شود.
کنتاکتور پمپ آب برای کنترل روشن و خاموش شدن موتور پمپ مورد استفاده قرار میگیرد. این تجهیز با فرمان تایمر، فلوتر یا پرشر سوئیچ فعال شده و جریان برق را به پمپ آب منتقل میکند. کنتاکتور پمپ باید توان تحمل جریان راهاندازی موتور را داشته باشد و از نوع متناسب با ولتاژ کاری و قدرت پمپ انتخاب شود تا عملکرد ایمن و مطمئن پمپ تضمین گردد.
زمانی که جریان از سیم پیچ کنتاکتور (بوبین نام دارد) عبور میکند، میدان مغناطیسی به وجود میآید. این میدان مغناطیسی از طریق هسته باعث به حرکت درآمدن کنتاکت متحرک در کنتاکتور میشود. زمانی که کنتاکت متحرک به کنتاکت ثابت متصل میشود، مدار کامل شده و در نتیجه جریان جاری خواهد شد. کنتاکتور برای قطع کردن اتصال مدار، جریان عبوری از سیمپیچ را قطع میکند. این کار باعث میشود که میدان مغناطیسی از بین رفته و کنتاکت متحرک از کنتاکت ثابت دور شود که نتیجه آن قطع شدن جریان در مدار خواهد بود. بر این اساس میتوان گفت که اتصال و جدا شدن کنتاکتها اصلیترین عامل عملکرد کنتاکتور که باعث قطع یا وصل شدن مدار میشود.
کنتاکتور به عنوان یکی از تجهیزات حفاظتی مهم که در مدار و تابلوهای برق مورد استفاده قرار میگیرد، از بخشهای مختلفی تشکیل شده که هر کدام عملکرد مشخصی داشته و نقش مهمی در محافظت از مدار ایفا میکنند. به همین منظور در ادامه با ساختار این تجهیز مهم آشنا میشویم.

یکی از اصلیترین قسمتهای کنتاکتور، هسته آن است که از دو قسمت هسته ثابت و هسته متحرک تشکیل شده است. این هسته از جنس آهن تولید میشود. یکی دیگر از قسمتهای اصلی کنتاکتور، یعنی سیمپیچ روی هسته آهنی ثابت پیچیده شده و یک آهنربای الکتریکی به وجود آورده است. بین قسمتهای متحرک و ثابت هسته یک فنر وجود دارد که این دو قسمت را به یکدیگر متصل میکند.
در کنتاکتورهای AC از آهن لمینیت نرم برای ساختن هسته استفاده میشود؛ استفاده از این نوع آهن در ساخت هسته باعث میشود که تلفات جریان گردابی به میزان قابل توجهی کاهش پیدا کند. در کنتاکتورهای DC به این دلیل که مشکل جریان گردابی وجود ندارد، برای ساخت هسته الکترومغناطیس از فولاد جامد استفاده میشود.
انواع بوبین کنتاکتور
محفظه یا بدنه کنتاکتور یکی از قسمتهای مهم این تجهیز به حساب میآید که وظیفه دارد از اجزای داخلی آن در برابر انفجار، گرد و غبار، شرایط جوی مختلف و سایر عوامل محیطی محافظت کند. یکی دیگر از وظایف محفظه این است که از برقراری تماس بین قسمتهای مختلف بدن کاربران با اجزای برقدار داخلی کنتاکتور جلوگیری کند.
یکی از مهمترین قسمتهای تشکیل دهنده کنتاکتور کنتاکتها هستند که جریان از طریق آنها جاری میشود. کنتاکتها را میتوان در دو دسته کنتاکت اصلی و کنتاکت کمکی تقسیمبندی کرد که کنتاکت اصلی برای مدار اصلی و کمکی برای مدار فرمان مورد استفاده قرار میگیرد. زمانی که کنتاکتور عمل کرده و مدار با جریان یا ولتاژ بالا را قطع میکند، یک قوس قوی بین کنتاکت ثابت و متحرک در کنتاکتور ایجاد میشود. این قوس باعث میشود که کنتاکتها بسوزند و عمر مفید آنها کاهش پیدا کند. همچنین این قوس منجر به افزایش زمان قطع مدار شده و در برخی از موارد باعث به وجود آمدن اتصال کوتاه یا آتشسوزی میشود. به همین دلیل توصیه میشود که همه کنتاکتورهای دارای ظرفیت بالاتر از 10 آمپر، از تجهیزات خاموش کننده قوس استفاده کنند.
کنتاکتورهای دارای ترمینالهای مختلفی هستند که هر کدام از آنها با علائم و نشانههایی مشخص میشوند. بر اساس تصویر زیر علائم ترمینالهای کنتاکتور به شرح زیر است:
در مورد کنتاکتهای کمکی باید گفت که هر کدام با یک عدد دو رقمی اختصاصی مشخص میشوند که رقم اول شماره متوالی کنتاکتهای کمک (شماره دنباله) و رقم دوم وظیفه کنتاکت کمکی (شماره عملکرد) را مشخص میکند. به عنوان مثال از اعداد 1 و 2 برای کنتاکتهای معمولا بسته (NC) و از اعداد 3 و 4 برای کنتاکتهای معمولا باز (NO) استفاده میشود.
همانطور که اشاره شد کنتاکتور به عنوان یکی از تجهیزات حفاظتی بسیار مهم که در مدارهای الکتریکی و تابلوهای برق مورد استفاده قرار میگیرد، در انواع مختلفی وجود دارد که هر کدام دارای ویژگیهای و کاربردهای متفاوتی هستند. به همین دلیل آشنایی با انواع کنتاکتور و کاربرد هر کدام از اهمیت زیادی برخوردار است.

این نوع کنتاکتور به منظور سوئیچینگ در مدار قدرت مورد استفاده قرار میگیرد. این نوع از کنتاکتورها در انواع مختلفی وجود دارند که از نظر ظرفیت و ویژگیها متفاوت هستند. از کنتاکتورهای قدرت برای سوئیچ کردن بارهای با ظرفیت بالا مانند موتور، بخاری صنعتی و ترانس استفاده میشود.
این نوع کنتاکتور اندازه کوچک و قیمت پایینی دارد، درنتیجه برای استفاده عمومی بهترین گزینه است. مینی کنتاکتور میتواند انعطافپذیری بالایی را ایجاد کند؛ به همین دلیل در ماشینهای کوچک، دربهای اتوماتیک و لوازم آشپزخانه صنعتی مورد استفاده قرار میگیرد.
این نوع از کنتاکتور برای سوئیچینگ خازنها مورد استفاده قرار میگیرد. استفاده از کنتاکتور خازنی میتواند هزینه تابلو برق را بهینه کرده و عمر تجهیزات را به میزان قابل توجهی افزایش دهد. این نوع از کنتاکتور به خوبی نیازهای سوئیچینگ خازن را به منظور اصلاح ضریب توان پاسخ میدهد. همین ویژگی باعث شده که به منظور محدود کردن جریان در زمان اتصال خازنها استفاده شود.
همانطور که از نام این نوع کنتاکتور میتوان متوجه شد، اصلیترین وظیفه و عملکرد آن مربوط به تأمین ایمنی در مدار است. کنتاکتور ایمنی به بلوکهای کنتاکت کمکی مجهز شده که به همین دلیل برای نظارت و کنترل مدارها بهترین گزینه هستند.
همانطور که از نام این نوع کنتاکتور مشخص است به منظور کنترل جریان روشنایی به کار گرفته میشود و یکی از اجزای جداییناپذیر سیستمهای روشنایی است. این نوع کنتاکتورها یکی از ابزارهای پرکاربرد به منظور قطع و وصل کردن جریان برق از راه دور و نزدیک هستند؛ به همین دلیل این تجهیزات در مراکز خرید، پارکینگها، فروشگاهها، بیمارستانها، استادیومها و فرودگاهها مورد استفاده قرار میگیرند. همچنین از کنتاکتور روشنایی میتوان برای کنترل انواع بارهای روشنایی مانند روشنایی رشتهای تنگستن، لامپهای ید، کوارتز ید، لامپهای مادون قرمز، بارهای روشنایی تخلیه الکتریکی و لامپهای فلورسنت استفاده کرد.
از این نوع کنتاکتور میتوان روی سیستمهای ولتاژ پایین و متوسط استفاده کرد. یکی از ویژگیهای این نوع کنتاکتور توانایی آن در به حداقل رساندن انرژی قوس است. طول عمر الکتریکی و مکانیکی طولانی از دیگر ویژگیهای کنتاکتور خلا به حساب میآید.
علاوه بر عملکرد، یکی دیگر از معیارهای دستهبندی انواع کنتاکتور، ولتاژ است. از نظر ولتاژ کنتاکتورهای موجود در بازار را میتوان در دو دسته AC و DC تقسیمبندی کرد.
همانطور که از نام این نوع کنتاکتور مشخص است به منظور استفاده در سیستمهای DC طراحی شدهاند و طراحی پیچیدهای دارند. این نوع از کنتاکتورها معمولا زمانی مورد استفاده قرار میگیرند که به نوعی اتصال خاص نیاز باشد. DC1، DC2 و DC3 نمونههایی از کنتاکتور DC هستند.
این نوع کنتاکتورها به منظور بکارگیری در سیستمهای AC طراحی شدهاند. زیرا کنتاکتهای آن به صورتی طراحی شدهاند که تنها باید با جریان متناوب تغذیه شوند در غیر اینصورت کار نمیکنند. کنتاکتورهای AC متداولترین نوع کنتاکتور هستند. نمونههای از این نوع کنتاکتور عبارتند از: AC1-AC2-AC3-AC4.
یکی دیگر از معیارهایی که میتوان برای دستهبندی انواع کنتاکتور استفاده کرد، تعداد پل است. بر اساس تعداد پل میتوان کنتاکتورهای در 4 دسته تک پل، دو پل، سه پل و چهار پل تقسیمبندی کرد. کنتاکتورهای تک پل از دو مدار مختلف تشکیل شدهاند که یکی از آنها با سیم سفید و دیگری با سیم مشکی در سمت بار مشخص میشود. به این دلیل به این نوع کنتاکتور تک پل گفته میشود که تنها در یکی از مدارها میتوان قطع و وصل انجام داد. در این نوع کنتاکتور مدار پایینی که سیم مشکی وظیفه تغذیه آن را بر عهده دارد به طور مداوم وصل است. از این نوع کنتاکتور معمولا در سیستمهای تهویه مطبوع استفاده میشود.
در سایر کنتاکتورها از نظر تعداد پل، به ترتیب از دو، سه و چهار تیغه به منظور قطع و وصل کردن جریان استفاده میشود. از کنتاکتورهای سه پل معمولا برای راهاندازی موتور استفاده میشود، در حالیکه مدلهای چهار پل علاوه بر سه فاز، توانایی قطع و وصل ارت را نیز دارند.
پارامتر مهم دیگری که در انتخاب کنتاکتور نقش دارد، تعداد فاز کنتاکتور است. کنتاکتورها از نظر فاز نیز به دو گروه سه فاز و تک فاز تقسیم میشوند.
برای کنترل مدارهای تک فاز خانگی که توان کمی دارند (معمولا تا 63 آمپر و ولتاژ 220 ولت)، از کنتاکتور تک فاز استفاده میشود. طراحی کنتاکتورهای تک فاز ساده است، کوچک هستند و قیمت پایینی دارند. کنترل موتورها و دستگاههای تک فاز مانند لوازم خانگی و تجهیزات روشنایی با کنتاکتور تک فاز است.
برای کنترل موتورهای الکتریکی و دستگاههای صنعتی از کنتاکتور سه فاز استفاده میشود. کنتاکتورهای سه فاز مناسب برای ولتاژهای صنعتی (380 ولت یا 400 ولت) و مدارهایی با جریان بالا (تا چند هزار آمپر) کاربردی هستند. طراحی پیچیدهای دارند و با توجه به کاربرد و نوع طراحی قیمت بالاتری دارند.
انواع کنتاکتور سه فاز
برای مقایسه کنتاکتور تک فاز و کنتاکتور سه فاز در یک نگاه، مقاله “8 تفاوت کنتاکتور تک فاز و سه فاز | بررسی کامل و کاربردی” را بخوانید.
همانطور که اشاره شد هر کدام از انواع کنتاکتور بر اساس ویژگیهایی که دارند، از کاربرد متفاوتی برخوردار هستند. با این حال از مهمترین کاربردهای این تجهیز مهم الکتریکی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
وظیفه اصلی کنتاکتور در تابلو برق، کنترل و قطع و وصل جریان الکتریکی در مدارهای قدرت است. این تجهیز بهصورت الکترومغناطیسی عمل کرده و با دریافت فرمان از سیستم کنترل، مدار اصلی را قطع یا وصل میکند. کنتاکتورها معمولاً برای راهاندازی یا توقف موتورهای الکتریکی، کنترل روشنایی صنعتی، سیستمهای تهویه، پمپها و سایر تجهیزات پرمصرف مورد استفاده قرار میگیرند. در تابلو برق، کنتاکتور نقش مهمی در افزایش ایمنی، کاهش استهلاک تجهیزات و امکان کنترل از راه دور یا خودکار سیستمها دارد. از آنجایی که این دستگاه تحت فرمان مدار فرمان کار میکند، میتوان بدون نیاز به دخالت مستقیم اپراتور، مدارهای پرقدرت را بهطور ایمن کنترل کرد.
کنتاکتورها در مقایسه با رله و کلید از مزیتهایی برخوردار هستند که این موضوع باعث شده کاربرد گستردهتری نسبت به آنها داشته باشند. از مهمترین مزایای استفاده از کنتاکتور به جای رله و کلید عبارتند از:
| ویژگی | کنتاکتور | رله | کلید دستی |
| کنترل از راه دور | بله | بله | خیر |
| تحمل جریان بالا | بله | خیر | خیر |
| قابلیت قطع و وصل سریع | بله | بله | خیر |
| استفاده در مدارهای قدرت | بله | خیر | خیر |
| نیاز به اپراتور | خیر | خیر | بله |
یکی از سوالات مهمی که ذهن افراد را درگیر میکند، نحوه انتخاب بهترین کنتاکتور برای استفاده در مدار است. کنتاکتور یک ابزار ساده است اما در زمان انتخاب آن، عوامل مهمی وجود دارد که باید در نظر گرفته شود. در صورتی که با توجه به الزامات مدار و بار از کنتاکتور مناسب استفاده شود، میتوان از خرابیهای مکانیکی و الکتریکی در آینده جلوگیری کرد.
مهمترین پارامترهای انتخاب بهترین کنتاکتور عبارتند از:
انتخاب بهترین برند کنتاکتور، نقش مهمی در کارایی، ایمنی و طول عمر سیستمهای الکتریکی دارد. برندهای معتبر با استفاده از مواد با کیفیت، تکنولوژی روز و استانداردهای جهانی، کنتاکتورهایی تولید میکنند که عملکرد دقیقتری در شرایط مختلف دارند. برندهای معتبر کنتاکتور در در بازار ایران و جهان عبارتند از:
هر یک از این برندها با ویژگیها، مزایا و محدوده کاربرد خاصی ارائه میشوند که بسته به نیاز پروژه، میتوان بهترین گزینه را انتخاب کرد. جدول مقایسه این برندهای برتر در مقاله “معرفی 13 برند برتر و محبوب کنتاکتور در بازار ” نوشته شده است.
انواع کنتاکتور
در مدارها و سیستمهای الکتریکی از تجهیزات مختلفی به منظور قطع و وصل کردن مدار استفاده میشود که یکی از بهترین تجهیزات برای این کار، کنتاکتورها هستند. کنتاکتور مانند کلید و رله وظیفه دارد که جریان را در مدار وصل یا قطع کند. اما امکان استفاده از آن در مدارهای دارای جریان و ولتاژ بالا، طول عمر زیاد، استهلاک کم، درجه حفاظتی مطمئن، امکان کنترل از راه دور، سرعت قطع و وصل بالا و… باعث شده که این نوع تجهیزات در مقایسه با رله و کلید بیشتر مورد توجه قرار بگیرند و در سیستمهای الکتریکی مختلف به منظور کنترل و سوئیچینگ مدار استفاده شوند.
کنتاکتور AC با جریان متناوب کار میکند و دارای هسته با صفحهی شکافدار برای کاهش نویز است، در حالیکه کنتاکتور DC برای جریان مستقیم طراحی شده و ساختار سیمپیچ متفاوتی دارد.
کنتاکتور معمولا برای کنترل جریانهای بالا و صنعتی استفاده میشود، اما رلهها در مدارهای فرمان و جریانهای پایینتر کاربرد دارند.
کنتاکتور بهصورت خودکار و از راه دور کنترل میشود و در تابلو برق قرار میگیرد، اما کلید برق یک وسیله دستی برای قطع و وصل مدار است.
کنتاکتور الکترونیکی (SSR) بدون قطعه مکانیکی و با نیمههادی کار میکند، ولی کنتاکتورهای معمولی دارای قطعات مکانیکی و با صدا هستند.
کنتاکتور فقط وظیفه قطع و وصل مدار را دارد، ولی از بیمتال برای محافظت حرارتی موتور در برابر اضافهبار استفاده میشود.
کنتاکتور AC1 برای بارهای مقاومتی (مثل هیتر) مناسب است، ولی کاربرد کنتاکتور AC3 برای بارهای القایی مانند موتورهای آسنکرون است.
کنتاکتور خازنی دارای مقاومتهای محدودکننده جریان هجومی است تا هنگام سوئیچینگ خازن، آسیب نبیند؛ اما کنتاکتور معمولی چنین ساختاری ندارد.
کنتاکتور برای کنترل قطع و وصل مدار است، در حالیکه فیوز فقط برای محافظت در برابر اضافهجریان یا اتصال کوتاه بهصورت یکبار مصرف استفاده میشود.
کنتاکتور در مدارهایی با جریان بالا کاربرد دارند و با کنترل از راه دور مدارهای قدرت را قطع و وصل میکنند. در مقابل کلید مینیاتوری از مدارها (با جریان پایینتر) در برابر اضافه بار و اتصال کوتاه محافظت میکند.