خیرگی نور چیست؟ + بررسی انواع و راه‌های جلوگیری از آن

خیرگی نور پدیده‌ای است که می‌تواند منجر به مشکل یا آسیب‌دیدگی چشم انسان، هنگام نگاه به منبع نوری شود. همچنین خیرگی می‌تواند باعث از دست رفتن تمرکز بر روی فضایی شود که نورپردازی شده است. بر اساس تأثیری که خیرگی بر چشم انسان دارد، این پدیده به دو سطح تقسیم می‌شود.

در این مقاله، ضمن توضیح مفهوم خیرگی نور، به بررسی دلایل بروز آن و راهکارهای کنترل و محدود کردن این پدیده به منظور جلوگیری از آسیب رساندن به چشم و از دست رفتن تمرکز در فضاهای نورپردازی شده، پرداخته خواهد شد.

خیرگی نور چیست؟

خیرگی نور پدیده‌ای است که منجر به انحراف مسیر حرکت نور هنگام عبور از یک محیط به محیط دیگر می‌شود. هنگامی‌که پرتوی نور از یک محیطی مثل هوا وارد محیطی شفاف‌تر مثل آب یا شیشه می‌شود، سرعت انتشار آن کاهش پیدا می‌کند. این تغییر سرعت باعث می‌شود مسیر حرکت نور انحراف پیدا کند.

به عبارت دیگر، وقتی نور از یک محیط کم‌تر متراکم به یک محیط پرتراکم‌تر وارد می‌شود، مسیر آن خم می‌شود. این پدیده باعث ایجاد توهم بصری و خطا در دید می‌گردد، به طوری که اجسام در زیر آب یا شیشه، خمیده یا مایل به نظر می‌رسند.

خیرگی نور در واقع نوری است که وارد چشم شما می‌شود و دید شما را مختل می‌کند، مانند زمانی که فلاش دوربین خاموش/روشن می‌شود. دیدن دایره‌ها یا حلقه‌های روشن در اطراف منبع نور، مانند چراغ‌های جلوی خودرو، به عنوان خیرگی نور شناخته می‌شود. همان هاله‌های اطراف چراغ‌ها در شب یا زمانی که در مناطق کم نور یا تاریک هستید بیشتر به چشم می‌خورد.

دلایل به وجود آمدن خیرگی نور

دلایل به وجود آمدن خ دلایل اصلی به وجود آمدن پدیده خیرگی نور عبارتند از:

• تفاوت در ضریب شکست نور دو محیط: ضریب شکست نور بیانگر سرعت انتشار نور در یک محیط است. هرچه ضریب شکست بیشتر باشد، سرعت کمتر است. تفاوت در مقادیر ضریب شکست دو محیط، باعث تغییر مسیر می‌شود.
• برخورد نور با سطح مشترک دو محیط تحت زاویه‌ای غیر از ۹۰ درجه: اگر نور به صورت عمود بر سطح مشترک برخورد کند، خیرگی اتفاق نمی‌افتد. ولی در زوایای مایل، بر اثر بازتاب و شکست، مسیر تغییر می‌کند.
• طول موج متفاوت نور در دو محیط: بسته به طول موج، نور به میزان متفاوتی خیره می‌شود. نورهای بنفش و آبی بیشتر از نورهای قرمز و نارنجی خیره می‌شوند.
• جنس و ویژگی‌های مواد: مواد مختلف، ضریب شکست متفاوتی دارند که بر خیرگی تأثیر می‌گذارد.

انواع خیرگی نور

خیرگی نور بر اساس تأثیری که بر چشم انسان دارد، به دو دسته تقسیم می‌شود:

۱. خیرگی مضر یا آزاردهنده (Disability Glare)

خیرگی مضر یا آزاردهنده (Disability Glare) یک اصطلاح است که درزمینهٔ نورپردازی و بینایی به کار می‌رود. این اصطلاح به وضعیتی اشاره دارد که در آن نور یک منبع نوری (مثلاً نور خورشید یا یک لامپ) باعث ایجاد مشکل در دید یا توانایی افراد در درک یا تشخیص اشیاء می‌شود. این مشکل ممکن است از نور مستقیم منبع نوری یا از انعکاس نور از سطوح روشن (مثل پنجره یا آینه) به وجود بیاید.

این مشکل می‌تواند برای افرادی که از بیماری‌های چشمی یا اختلالات بینایی رنج می‌برند، مخصوصاً مشکل سن برایشان تداوم‌پذیرتر باشد. استفاده از عینک‌ها یا لنزهای ضد خیرگی می‌تواند به افراد کمک کند تا از خیرگی مضر کاسته شود.

۲. خیرگی ناراحت‌کننده (Discomfort Glare)

خیرگی ناراحت‌کننده یا “Discomfort Glare” به وضعیتی اشاره دارد که در آن نور یک منبع نوری، مانند یک لامپ یا یک نور مستقیم خورشید، برای فرد مشاهده‌کننده ناراحت‌کننده و مزاحم است. این وضعیت معمولاً به دلیل شدت بالای نور یا تفاوت‌های ناگهانی در روشنایی محیط ایجاد می‌شود و می‌تواند باعث ناراحتی، خستگی یا ایجاد مشکلات در دید فرد گردد. برای رفع خیرگی ناراحت‌کننده می‌توان از استفاده از دیمرها، موقعیت بهتر منابع نوری یا استفاده از تخصص فنی در طراحی نورپردازی استفاده کرد. با کنترل و مدیریت صحیح نور، می‌توان از خیرگی مضر و ناراحت‌کننده جلوگیری کرد.

فاکتور UGR چیست؟

UGR مخفف Unified Glare Rating به معنای شاخص یکپارچه خیرگی است. این شاخص به منظور ارزیابی کمی خیرگی ناراحت‌کننده ناشی از منابع نور مصنوعی در فضاهای داخلی به کار می‌رود.

زمانی که می‌خواهیم اطمینان حاصل کنیم که نورپردازی انجام شده در یک فضا باعث ایجاد خیرگی ناراحت‌کننده برای افراد نمی‌شود، به مقدار UGR نیاز پیدا می‌کنیم. کاربرد اصلی UGR در فضاهایی مانند محل کار، مدارس، بیمارستان‌ها و دیگر فضاهایی است که نیاز به تمرکز بالا و راحتی بصری دارند.

هرچه مقدار UGR پایین‌تر باشد، خیرگی کمتر است. مقدار استاندارد UGR برای اکثر فضاهای مورد اشاره بین ۱۰ تا ۲۲ توصیه شده است.

روش‌های از بین بردن خیرگی

می‌توان برای جلوگیری از خیرگی نور از روش‌های زیر استفاده کرد:

1. 1. استفاده از چراغ‌های مخصوص فضای باز که با بهره‌گیری از رفلکتورهای جهت‌دار، نور را به صورت هدایت‌شده تابش می‌کنند و یا چراغ‌هایی که منبع نور متمرکز ندارند.
2. اطمینان از نصب صحیح چراغ‌ها به گونه‌ای که مستقیماً به چشم انسان نتابد.
3. یکی از بهترین روش‌ها برای کاهش خیرگی، طراحی سقف‌های بلند برای مکان‌های تجاری است. استفاده از این سقف‌ها به همراه چراغ توکار و پنل سقفی، بهترین راه‌حل برای پنهان‌سازی منبع نور و درعین‌حال روشنایی فضا است.
4. به‌کارگیری چراغ ریلی که امکان نورپردازی انتخابی یک عنصر خاص در فضا را فراهم می‌کند. در صورت طراحی صحیح رفلکتور این چراغ‌ها، با هدایت کامل نور به سمت عنصر هدف، از بروز خیرگی جلوگیری می‌شود.
5. یکی از مزایای چراغ‌های ال‌ای‌دی COB نسبت به چراغ‌های SMD، کمتر بودن میزان خیرگی در صورت طراحی درست است. به همین دلیل، از چراغ‌های COB به مراتب بیشتری در فروشگاه‌ها و مکان‌های عرضه کالا استفاده می‌شود.

چطور خیرگی را کاهش دهیم؟

برای کاهش خیرگی نور می‌توان از راهکارهای زیر استفاده کرد:

• استفاده از منابع نوری با شدت و جهت‌دهی مناسب و اجتناب از نور مستقیم و شدید
• به کارگیری سایبان‌ها، نورپردازها و سایه‌بان‌ها برای کنترل جهت و شدت نور
• انتخاب الگوهای مناسب نصب چراغ بر اساس کاربری فضا
• استفاده از رنگ‌ها و مصالح با بافت و ضریب انعکاس مناسب در سطوح
• جلوگیری از ایجاد تضاد بیش از حد در سطوح روشن و تاریک
• تأمین روشنایی مطلوب و یکنواخت در سطح مورد نظر
• طراحی صحیح سیستم روشنایی بر اساس استانداردهای فنی و شاخص‌هایی مانند UGR

با به کارگیری این راهکارها می‌توان به طور موثری میزان خیرگی ناشی از سیستم روشنایی را کنترل و کاهش داد.